ปวดหัวเกิดจากอะไร แยกประเภทและวิธีรักษา

ปวดหัวเป็นอาการที่คนไทยเผชิญบ่อยที่สุดอาการหนึ่ง องค์การอนามัยโลกระบุว่าเกือบ 50% ของผู้ใหญ่ทั่วโลก เคยปวดหัวอย่างน้อยหนึ่งครั้งในรอบปีที่ผ่านมา แต่น้อยคนนักที่รู้ว่าปวดหัวมีมากกว่า 150 ประเภท และแต่ละประเภทมีสาเหตุ กลไก และวิธีรักษาที่แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง การกินยาแก้ปวดทุกครั้งที่ปวดหัวโดยไม่รู้ประเภทไม่เพียงแต่ไม่ได้ผล แต่ยังอาจทำให้อาการแย่ลงในระยะยาว บทความนี้จะช่วยให้เข้าใจความแตกต่างระหว่างปวดหัวแต่ละประเภท กลไกการเกิด สัญญาณอันตราย และแนวทางการรักษาที่ถูกต้อง

ปวดหัวคืออะไร? Primary vs Secondary Headache

ปวดหัว (Headache) ในทางการแพทย์แบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ ซึ่งมีความสำคัญในการรักษาอย่างมาก โดยรวมแล้ว Primary headache คิดเป็นกว่า 90% ของปวดหัวทั้งหมด ส่วน Secondary headache คิดเป็นน้อยกว่า 10% แต่มีอันตรายสูงกว่ามาก

Primary Headache — ปวดหัวที่เป็นโรคในตัวเอง ไม่ได้เกิดจากโรคอื่นเป็นสาเหตุ แต่เกิดจากความผิดปกติของระบบประสาทและหลอดเลือดในสมองโดยตรง กลุ่มนี้คือปวดหัวที่พบมากที่สุดในชีวิตประจำวัน ได้แก่ Tension-type headache, Migraine และ Cluster headache

Secondary Headache — ปวดหัวที่เป็นอาการของโรคอื่น เกิดจากสภาวะทางการแพทย์อื่นที่กระตุ้นให้ปวดหัว เช่น ความดันโลหิตสูง การติดเชื้อ เนื้องอก หรือเลือดออกในสมอง กลุ่มนี้พบน้อยกว่าแต่อันตรายกว่ามาก และต้องการการวินิจฉัยและรักษาต้นเหตุโดยตรง

การแยกให้ออกว่าปวดหัวอยู่ในกลุ่มไหนคือก้าวแรกที่สำคัญที่สุดในการรับมือกับอาการนี้

4 ประเภทปวดหัวที่พบบ่อยและต้องรู้จัก

1. Tension-Type Headache — ปวดตึงรอบศีรษะ

พบบ่อยแค่ไหน: เป็นปวดหัวประเภทที่พบมากที่สุด คิดเป็น 70–80% ของปวดหัวทั้งหมด

ลักษณะอาการ:

• รู้สึกเหมือนมีอะไรรัดหรือกดรอบศีรษะ คล้ายสวมหมวกที่คับเกินไป
• ปวดทั้งสองข้าง ไม่ใช่ข้างเดียว
• ความรุนแรงอยู่ในระดับเบาถึงปานกลาง
• ไม่มีอาการคลื่นไส้หรืออาเจียนร่วมด้วย
• อาจปวดนาน 30 นาทีถึงหลายชั่วโมง

กลไกการเกิด: เกิดจากความตึงตัวของกล้ามเนื้อบริเวณต้นคอ บ่า และหนังศีรษะ ซึ่งส่งสัญญาณปวดผ่านเส้นประสาท Trigeminal ความเครียด การนั่งผิดท่า หน้าจอคอมพิวเตอร์นาน และการนอนหลับไม่เพียงพอเป็นตัวกระตุ้นหลัก

วิธีรับมือเบื้องต้น: ยาแก้ปวด NSAIDs เช่น ibuprofen หรือ paracetamol ประคบอุ่นบริเวณต้นคอ และพักผ่อน มักตอบสนองดีต่อการรักษา

2. Migraine — ไมเกรน ปวดตุบๆ ข้างเดียว

พบบ่อยแค่ไหน: พบใน 12–15% ของประชากร พบในผู้หญิงมากกว่าผู้ชาย 3 เท่า

ลักษณะอาการ:

• ปวดข้างเดียวของศีรษะ มีลักษณะตุบๆ ตามชีพจร
• ความรุนแรงปานกลางถึงรุนแรง ขัดขวางการทำกิจวัตร
• มีอาการคลื่นไส้ อาเจียน หรือทั้งสองอย่าง
• ไวต่อแสงและเสียง (อยากอยู่ในที่มืดเงียบ)
• อาจมี Aura นำหน้า ได้แก่ เห็นแสงวาบ จุดบอด หรือชาตามมือและใบหน้า ก่อนปวด 20–60 นาที
• อาการปวดอยู่นาน 4–72 ชั่วโมงหากไม่ได้รับการรักษา

กลไกการเกิด: ไมเกรนเกิดจากการที่คลื่นไฟฟ้าในสมองแพร่กระจายผิดปกติ (Cortical Spreading Depression) ทำให้เส้นเลือดในสมองขยายตัวและกระตุ้นการอักเสบของเส้นประสาท Trigeminal พันธุกรรมมีบทบาทสำคัญ โดยพบว่าผู้ที่มีประวัติครอบครัวเป็นไมเกรนมีความเสี่ยงสูงกว่าคนทั่วไป 2–3 เท่า

ตัวกระตุ้นที่พบบ่อย: ความเครียด นอนไม่หลับหรือนอนมากเกินไป ฮอร์โมนเปลี่ยนแปลง (ในผู้หญิง) อาหารบางชนิด เช่น ช็อกโกแลต ไวน์แดง ชีส และแสงจ้าหรือเสียงดัง

3. Cluster Headache — ปวดรุนแรงข้างเดียวซ้ำๆ

พบบ่อยแค่ไหน: พบน้อยที่สุดในสามกลุ่ม ประมาณ 0.1–0.4% ของประชากร แต่ถือเป็นปวดหัวที่รุนแรงที่สุดชนิดหนึ่งที่มนุษย์รู้จัก บางครั้งเรียกว่า "suicide headache"

ลักษณะอาการ:

• ปวดรุนแรงมากบริเวณรอบดวงตาหรือขมับข้างใดข้างหนึ่ง
• ปวดนาน 15 นาที ถึง 3 ชั่วโมงต่อครั้ง
• เกิดซ้ำในเวลาเดิมทุกวัน อาจวันละ 1–8 ครั้ง ติดต่อกันเป็นสัปดาห์หรือเดือน ("cluster period")
• มีอาการร่วมข้างเดียวกับที่ปวด เช่น ตาแดง น้ำตาไหล จมูกคัดหรือน้ำมูกไหล หนังตาตก
• ผู้ป่วยมักอยู่ไม่นิ่ง กระวนกระวาย ต่างจากไมเกรนที่ต้องการนอนพัก

กลไกการเกิด: เชื่อว่าเกิดจากความผิดปกติของ Hypothalamus ซึ่งเป็นนาฬิกาชีวภาพของร่างกาย ทำให้กระตุ้นการทำงานของระบบประสาท Autonomic และเส้นประสาท Trigeminal อย่างรุนแรงและเป็นรูปแบบ พบในผู้ชายมากกว่าผู้หญิง 3–4 เท่า

4. Secondary Headache — ปวดหัวจากโรคอื่น

กลุ่มนี้เกิดจากสภาวะทางการแพทย์ที่หลากหลาย ตัวอย่างที่พบบ่อย ได้แก่:

กรณีศึกษา — เมื่อปวดหัวถูกวินิจฉัยผิด

กรณีที่ 1: ไมเกรนที่กลายเป็น MOH ผู้หญิงอายุ 35 ปี ปวดหัวข้างเดียวมานาน 5 ปี กินยาแก้ปวดทั่วไปทุกครั้งที่มีอาการ เฉลี่ยสัปดาห์ละ 3–4 ครั้ง หลังผ่านไป 2 ปี พบว่าปวดหัวทุกวันและยาเริ่มไม่ได้ผล แพทย์วินิจฉัยว่าเกิด Medication Overuse Headache (MOH) ซ้อนทับกับไมเกรนเดิม ต้องหยุดยาแก้ปวดทั้งหมดชั่วคราวและเริ่มยาป้องกันไมเกรนแทน กว่าจะกลับสู่ภาวะปกติใช้เวลาเกือบ 3 เดือน

กรณีที่ 2: Cluster headache ที่ถูกวินิจฉัยว่าเป็นไซนัสอักเสบ ผู้ชายอายุ 42 ปี ปวดหัวรุนแรงข้างขวาพร้อมน้ำมูกไหลและตาแดงทุกคืนตี 2 ติดต่อกัน 6 สัปดาห์ แพทย์ทั่วไปวินิจฉัยว่าเป็นไซนัสอักเสบและให้ยาปฏิชีวนะ แต่อาการไม่ดีขึ้น จนได้รับการส่งต่อไปยังแพทย์ระบบประสาทและได้รับการวินิจฉัยที่ถูกต้องว่าเป็น Cluster headache ทั้งสองกรณีนี้แสดงให้เห็นว่าการรู้จักประเภทของปวดหัวตั้งแต่ต้นช่วยประหยัดทั้งเวลาและค่าใช้จ่ายในการรักษาได้มาก

อาการที่บอกความเสี่ยง

การสังเกต "pattern" ของปวดหัวช่วยแยกประเภทได้โดยไม่ต้องรอพบแพทย์:

ถามตัวเองว่า:

• ปวดกี่ข้าง? (สองข้าง = มักเป็น Tension / ข้างเดียว = ไมเกรนหรือ Cluster)
• ปวดนานแค่ไหน? (ไม่กี่ชั่วโมง = ไมเกรน / ทั้งวัน = Tension / ไม่ถึงชั่วโมงแต่รุนแรงมาก = Cluster)
• มีอาการนำหน้าไหม? (Aura = ไมเกรน)
• มีอาการร่วมอะไร? (คลื่นไส้ = ไมเกรน / ตาแดงน้ำตาไหล = Cluster / ไข้คอแข็ง = Secondary)
• ปวดหัวตอนไหนของวัน? (ตอนเช้าเสมอ = อาจเป็น Secondary จากความดันหรือเนื้องอก)
• เกิดขึ้นบ่อยแค่ไหน? (ทุกวัน = อาจเป็น MOH หรือ Chronic daily headache)

สัญญาณอันตราย — ต้องรีบพบแพทย์ทันที

หากปวดหัวมาพร้อมกับสัญญาณเหล่านี้ ให้โทร 1669 หรือไปห้องฉุกเฉินทันที อย่ารอจนถึงเช้า:

• "Thunderclap headache" — ปวดหัวรุนแรงที่สุดในชีวิตและเกิดขึ้นทันที ภายในไม่กี่วินาที อาจเป็นสัญญาณของเลือดออกในสมอง (Subarachnoid hemorrhage)
• ปวดหัวพร้อมไข้สูง คอแข็ง และผื่น — อาจเป็นเยื่อหุ้มสมองอักเสบ
• ปวดหัวพร้อมแขนขาอ่อนแรง พูดไม่ออก หรือปากเบี้ยว — อาจเป็นโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke)
• ปวดหัวหลังได้รับบาดเจ็บที่ศีรษะ
• ปวดหัวมากขึ้นเรื่อยๆ ทุกวัน โดยไม่มีสาเหตุชัดเจน
• ปวดหัวในผู้ที่มีประวัติมะเร็งหรือภูมิคุ้มกันบกพร่อง
• ปวดหัวพร้อมตาพร่า มองเห็นภาพซ้อน หรือรูม่านตาขนาดไม่เท่ากัน

อย่ารอ — สัญญาณเหล่านี้ต้องได้รับการวินิจฉัยอย่างเร่งด่วน

วิธีรักษาและป้องกัน

การรักษาตามประเภท

Tension-type headache:

• ยาแก้ปวด paracetamol หรือ NSAIDs (ibuprofen, naproxen)
• ประคบอุ่นหรือเย็นบริเวณต้นคอและบ่า
• การยืดกล้ามเนื้อและจัดท่าทางการนั่ง
• ลดความเครียด นอนหลับให้เพียงพอ

Migraine:

• ยา Triptans (เช่น sumatriptan) ซึ่งออกฤทธิ์เฉพาะเจาะจงต่อกลไกไมเกรน มีประสิทธิภาพสูงกว่ายาแก้ปวดทั่วไป
• ยากลุ่ม CGRP antagonists ซึ่งเป็นกลุ่มยาใหม่สำหรับผู้ที่มีไมเกรนบ่อย
• หลีกเลี่ยงตัวกระตุ้นที่รู้จัก
• ยาป้องกัน (Prophylactic) เช่น beta-blocker หรือ topiramate สำหรับผู้ที่ปวดมากกว่า 4 ครั้งต่อเดือน

Cluster headache:

• ออกซิเจนบริสุทธิ์ 100% (High-flow oxygen) มีประสิทธิภาพสูงในการระงับอาการเฉียบพลัน
• Sumatriptan ฉีดใต้ผิวหนัง
• Verapamil เป็นยาป้องกันมาตรฐาน
• ต้องได้รับการดูแลโดยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ

การป้องกันปวดหัวในระยะยาว

• นอนหลับสม่ำเสมอ — เข้านอนและตื่นเวลาเดิมทุกวัน แม้วันหยุด
• ดื่มน้ำให้เพียงพอ — ภาวะขาดน้ำแม้เพียงเล็กน้อยกระตุ้นปวดหัวได้
• จำกัดคาเฟอีน — ดื่มได้แต่อย่าเปลี่ยนแปลงปริมาณกะทันหัน
• บันทึก Headache Diary — จดวันที่ ความรุนแรง ระยะเวลา และตัวกระตุ้น ช่วยแพทย์วินิจฉัยได้แม่นยำขึ้น
• ระวังการใช้ยาแก้ปวดเกิน 10–15 วันต่อเดือน — เพราะนำไปสู่ Medication Overuse Headache (MOH) ได้

สรุป

• ปวดหัวมีมากกว่า 150 ประเภท แบ่งใหญ่ได้เป็น Primary (ตัวโรคเอง) และ Secondary (อาการของโรคอื่น)
• Tension-type headache เป็นชนิดที่พบบ่อยที่สุด ปวดรอบศีรษะเหมือนถูกรัด เกิดจากกล้ามเนื้อตึง
• Migraine ปวดตุบๆ ข้างเดียว อาจมี Aura นำหน้า ต้องการยาเฉพาะ ไม่ใช่แค่ยาแก้ปวดทั่วไป
• Cluster headache รุนแรงที่สุด ปวดรอบดวงตาข้างเดียว เกิดซ้ำเป็นช่วง ต้องพบแพทย์เฉพาะทาง
• สัญญาณอันตราย เช่น ปวดหัวรุนแรงที่สุดในชีวิตเกิดทันที ปวดพร้อมไข้คอแข็ง หรือปวดพร้อมอาการ Stroke ต้องรีบไปห้องฉุกเฉินทันที
• การบันทึก Headache Diary และหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้นคือการป้องกันปวดหัวที่ดีที่สุดในระยะยาว

FAQ — คำถามที่พบบ่อย

Q: ปวดหัวบ่อยทุกวันเกิดจากอะไร?
A: ปวดหัวทุกวันหรือมากกว่า 15 วันต่อเดือน เรียกว่า Chronic Daily Headache สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือ Medication Overuse Headache (MOH) จากการใช้ยาแก้ปวดเกินขนาด สาเหตุอื่นได้แก่ความเครียดเรื้อรัง ภาวะซึมเศร้า และความดันโลหิตสูง ควรพบแพทย์เพื่อประเมิน

Q: ปวดหัวไมเกรนกินยาแก้ปวดธรรมดาได้ไหม?
A: ได้ผลบ้างในกรณีที่อาการไม่รุนแรง แต่ยาที่มีประสิทธิภาพสูงสุดสำหรับไมเกรนคือกลุ่ม Triptans ซึ่งออกฤทธิ์ตรงกลไกของโรค หากกินยาแก้ปวดทั่วไปบ่อยเกินไปยังเสี่ยงต่อ MOH อีกด้วย

Q: ปวดหัวตื่นนอนทุกเช้าอันตรายไหม?
A: ควรให้ความสนใจเป็นพิเศษ เพราะปวดหัวที่แย่ที่สุดในตอนเช้าหรือตอนกลางคืนปลุกให้ตื่น อาจเป็นสัญญาณของความดันในกะโหลกศีรษะสูง หรือความดันโลหิตสูงวิกฤต ควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุ

Q: ปวดหัวกับปวดหัวข้างเดียวต่างกันอย่างไร?
A: ปวดหัวข้างเดียวเป็นลักษณะเฉพาะของไมเกรนและ Cluster headache ในขณะที่ Tension-type headache มักปวดสองข้าง อย่างไรก็ตาม ไมเกรนบางรายอาจปวดสองข้างได้ ต้องดูอาการร่วมอื่นเพื่อแยกประเภทให้ชัดเจน

Q: ปวดหัวกินพาราได้ไหม?
A: กินได้สำหรับ Tension-type headache และอาการเบาๆ แต่ควรใช้ไม่เกิน 10–15 วันต่อเดือน เพราะการใช้บ่อยเกินไปทำให้เกิด Medication Overuse Headache ซึ่งทำให้ปวดหัวบ่อยและรุนแรงขึ้นในระยะยาว

Q: Cluster headache รักษาหายขาดได้ไหม?
A: ยังไม่มีการรักษาที่หายขาดได้ แต่สามารถควบคุมอาการได้ดีด้วยยาป้องกัน เช่น Verapamil และยาระงับอาการเฉียบพลันเช่นออกซิเจนบริสุทธิ์ ผู้ป่วยหลายรายมีช่วงหายปวดนานหลายปีระหว่าง cluster period

References

ข้อมูลในบทความนี้อ้างอิงจากแหล่งทางการแพทย์ที่เชื่อถือได้ ได้แก่

องค์กรสุขภาพระดับสากล

• World Health Organization. (2023). Headache disorders. who.int
• International Headache Society. (2018). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia. ichd-3.org
• Stovner, L.J. et al. (2022). The global prevalence of headache: an update. Journal of Headache and Pain. thejournalofheadacheandpain.biomedcentral.com
• Mayo Clinic Staff. (2024). Headache: Symptoms and causes. mayoclinic.org
• National Institute of Neurological Disorders and Stroke. (2023). Headache: Hope through research. ninds.nih.gov

หน่วยงานสาธารณสุขในประเทศไทย

• กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. แนวทางการรักษาปวดศีรษะ. dms.go.th