รู้แล้วว่าหายใจไม่อิ่มเกิดได้จากหลายโรค แต่แต่ละโรคเกิดขึ้นในร่างกายยังไง และจะสังเกตได้อย่างไรว่าตัวเองเป็นแบบไหน บทความนี้เจาะลึกกลไกของแต่ละสาเหตุ และรูปแบบอาการที่ใช้แยกแต่ละโรคออกจากกัน
กลไกโรคปอดที่ทำให้หายใจไม่อิ่ม
โรคหอบหืด
เมื่อสัมผัสสิ่งกระตุ้น เช่น ฝุ่น ควัน หรืออากาศเย็น เซลล์ในหลอดลมปล่อยสารอักเสบออกมา ทำให้ผนังหลอดลมบวมและกล้ามเนื้อรอบหลอดลมหดตัว ช่องทางลมจึงแคบลงทั้งสองทาง แต่แคบทางออกมากกว่า ทำให้อากาศเข้าได้แต่ออกยาก เกิดเสียงหวีดและรู้สึกแน่นหน้าอก
สิ่งที่ต่างจากโรคอื่น: อาการดีขึ้นเร็วเมื่อใช้ยาพ่นขยายหลอดลม ถ้าพ่นยาแล้วดีขึ้นชัดเจนใน 15-20 นาที โอกาสสูงมากที่จะเป็นหอบหืด
โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง
ต่างจากหอบหืดตรงที่ความเสียหายเกิดถาวรและสะสม ถุงลมในปอดถูกทำลายจนผนังบางและแตก หลายถุงลมรวมกันเป็นถุงใหญ่ พื้นที่ผิวในการแลกเปลี่ยนก๊าซจึงลดลงมาก นอกจากนี้หลอดลมขนาดเล็กสูญเสียโครงสร้างค้ำยัน พังทลายเมื่อหายใจออก ทำให้อากาศค้างในปอดมากกว่าปกติ
สิ่งที่ต่างจากโรคอื่น: อาการค่อยๆ แย่ลงทีละน้อยจนหลายคนชินและคิดว่าเป็นเรื่องปกติของอายุ มักรู้ตัวเมื่อปอดเสียหายไปมากแล้ว
ปอดอักเสบและการติดเชื้อ
เชื้อโรคทำให้ถุงลมเต็มไปด้วยของเหลวและเซลล์เม็ดเลือดขาว ออกซิเจนจากอากาศที่หายใจเข้าไม่สามารถผ่านของเหลวไปสู่เลือดได้ตามปกติ ร่างกายรับรู้ว่าออกซิเจนต่ำและสั่งให้หายใจเร็วขึ้นเพื่อชดเชย
สิ่งที่ต่างจากโรคอื่น: มักมีไข้และอาการแย่ลงเร็วภายในไม่กี่วัน ไม่ใช่อาการที่เป็นมาเรื้อรัง
กลไกโรคหัวใจที่ทำให้หายใจไม่อิ่ม
ภาวะหัวใจล้มเหลว
หัวใจที่ล้มเหลวสูบฉีดเลือดออกได้น้อยกว่าที่รับเข้ามา เลือดจึงคั่งค้างในหลอดเลือดที่นำเลือดกลับเข้าปอด ความดันในหลอดเลือดปอดสูงขึ้น ของเหลวซึมออกจากหลอดเลือดเข้าสู่เนื้อปอดและถุงลม ออกซิเจนแลกเปลี่ยนได้น้อยลงแม้หายใจปกติ
เมื่อนอนราบ เลือดจากขาและส่วนล่างไหลกลับเข้าหัวใจมากขึ้นทันที หัวใจที่อ่อนแอรับไม่ไหว ปอดจึงคั่งน้ำเพิ่มขึ้นเฉียบพลัน นี่คือเหตุผลว่าทำไมผู้ป่วยหัวใจล้มเหลวต้องนอนหนุนหัวสูง
สิ่งที่ต่างจากโรคอื่น: น้ำหนักขึ้น 1-2 กิโลกรัมในไม่กี่วันโดยไม่ได้กินมากขึ้น และขาบวมตอนเย็น เป็นสัญญาณเฉพาะที่ช่วยแยกจากโรคปอดได้
หัวใจเต้นผิดจังหวะ
เมื่อหัวใจเต้นเร็วเกินไป ห้องหัวใจไม่มีเวลาเติมเลือดเต็มก่อนบีบตัว เลือดที่ออกไปแต่ละครั้งจึงน้อยลง เนื้อเยื่อได้รับออกซิเจนไม่พอ ร่างกายชดเชยด้วยการหายใจเร็วขึ้น
สิ่งที่ต่างจากโรคอื่น: รู้สึกหัวใจสะดุด เต้นแรง หรือข้ามจังหวะชัดเจน อาการมักเกิดและหายเป็นช่วงๆ ฉับพลัน
กลไกโลหิตจางที่ทำให้หายใจไม่อิ่ม
โลหิตจางต่างจากโรคปอดและหัวใจตรงที่ปอดและหัวใจทำงานปกติ แต่ตัวขนส่งออกซิเจนคือเม็ดเลือดแดงมีไม่พอ
ฮีโมโกลบินในเม็ดเลือดแดงจับออกซิเจนและพาไปส่งยังเนื้อเยื่อ เมื่อฮีโมโกลบินต่ำ แม้ปอดแลกเปลี่ยนออกซิเจนได้ดี แต่เลือดก็พาออกซิเจนไปได้น้อยลง ร่างกายตรวจพบว่าเนื้อเยื่อได้รับออกซิเจนไม่พอ จึงสั่งให้หัวใจเต้นเร็วขึ้นและหายใจเร็วขึ้นเพื่อชดเชย
สิ่งที่ต่างจากโรคอื่น: หายใจไม่อิ่มที่มาพร้อมซีดมาก อ่อนเพลียตลอดเวลา และเวียนหัวเมื่อลุกเร็ว โดยไม่มีเสียงหวีดหรือขาบวม ตรวจเลือดจะพบฮีโมโกลบินต่ำ
สาเหตุโลหิตจางที่พบบ่อยในคนไทย ได้แก่ ขาดธาตุเหล็ก ขาดวิตามินบี 12 และโรคธาลัสซีเมีย ซึ่งแต่ละอย่างมีวิธีรักษาต่างกัน ต้องตรวจเลือดจึงจะทราบสาเหตุที่แท้จริง
กลไกความวิตกกังวลที่ทำให้หายใจไม่อิ่ม
วงจรที่ทำให้อาการแย่ลงเรื่อยๆ
เมื่อเกิดความกลัวหรือความเครียดสูง ระบบประสาทส่วนที่ควบคุมการตื่นตัวจะสั่งให้หายใจเร็วขึ้นโดยอัตโนมัติ การหายใจเร็วเกินไปทำให้คาร์บอนไดออกไซด์ในเลือดต่ำลง ซึ่งทำให้หลอดเลือดในสมองหดตัวเล็กน้อย เกิดอาการเวียนหัว มือชา และรู้สึกหายใจไม่อิ่มมากขึ้น ความรู้สึกเหล่านี้ยิ่งทำให้กลัวมากขึ้น และหายใจเร็วขึ้นอีก วนซ้ำจนอาการรุนแรงมากในเวลาสั้นๆ
สิ่งที่ต่างจากโรคอื่น: ถ้าหายใจเข้าถุงหรือหายใจช้าๆ จนคาร์บอนไดออกไซด์กลับสู่ปกติ อาการจะดีขึ้นเองภายใน 5-10 นาที โรคหัวใจหรือปอดไม่หายด้วยวิธีนี้
ความวิตกกังวลเรื้อรังกับการหายใจ
ต่างจากอาการตื่นตระหนกฉับพลัน ความวิตกกังวลเรื้อรังทำให้หายใจตื้นและเร็วโดยไม่รู้ตัวตลอดทั้งวัน กล้ามเนื้อหน้าอกและไหล่ตึงตลอดเวลา ทำให้หน้าอกขยายได้น้อยลง รู้สึกหายใจไม่เต็มปอดแม้ออกซิเจนในเลือดปกติดี
รูปแบบอาการที่ใช้แยกสาเหตุ
หายใจเร็วกับหายใจตื้นต่างกันอย่างไร
หายใจเร็วคือหายใจถี่กว่าปกติ ร่างกายพยายามดึงออกซิเจนให้มากขึ้น มักเกิดจากออกซิเจนในเลือดต่ำจริงๆ เช่น ปอดอักเสบ โลหิตจาง หรืออาการตื่นตระหนก
หายใจตื้นคือรู้สึกว่าหายใจเข้าได้ไม่ลึก อากาศเข้าไปได้แค่ส่วนบนของปอด มักเกิดจากของเหลวในปอด กล้ามเนื้อหน้าอกตึง หรือความเจ็บปวดที่ทำให้ไม่กล้าหายใจเต็มที่
เหนื่อยตอนออกแรงกับตอนพักต่างกันอย่างไร
เหนื่อยเฉพาะตอนออกแรง — มักเป็นสัญญาณระยะแรกของโรคหัวใจหรือปอด ร่างกายรับมือได้ในชีวิตปกติ แต่เมื่อต้องการออกซิเจนเพิ่มก็ไม่ไหว ควรพบแพทย์ตรวจก่อนโรคแย่ลง
เหนื่อยแม้ตอนพัก — บ่งชี้ว่าโรคอยู่ในระยะที่รุนแรงขึ้นแล้ว หัวใจหรือปอดไม่สามารถรับมือได้แม้ในชีวิตประจำวัน ต้องพบแพทย์โดยเร่งด่วน
สาเหตุที่มักถูกมองข้าม
ยาบางชนิด — ยาลดความดันกลุ่มที่ออกฤทธิ์ปิดกั้นการทำงานของหัวใจและหลอดเลือดอาจทำให้หายใจไม่อิ่มในบางคน ยาแก้ปวดอักเสบในผู้ที่แพ้อาจกระตุ้นหลอดลมให้ตีบ และยาบางตัวที่ใช้รักษาโรคหัวใจอาจทำให้ไอเรื้อรังและหายใจไม่สะดวกเป็นผลข้างเคียง ถ้าเริ่มมีอาการหลังเปลี่ยนยา ให้แจ้งแพทย์ทันที
ต่อมไทรอยด์ทำงานมากเกินไป — ระบบเผาผลาญเร็วขึ้นมาก ร่างกายต้องการออกซิเจนมากกว่าปกติ ทำให้หายใจไม่อิ่มและใจสั่นแม้ปอดและหัวใจปกติ มักถูกเข้าใจผิดว่าเป็นความเครียดหรือวิตกกังวล ตรวจเลือดดูระดับฮอร์โมนไทรอยด์จะทราบทันที
ภาวะกรดในเลือดในผู้ป่วยเบาหวาน — เมื่อน้ำตาลในเลือดสูงมากจนควบคุมไม่ได้ ร่างกายสร้างสารที่ทำให้เลือดเป็นกรด จึงพยายามขับคาร์บอนไดออกไซด์ออกโดยการหายใจเร็วและลึกมากผิดปกติ ผู้ป่วยอาจไม่รู้สึกเหนื่อยแต่หายใจผิดสังเกตได้ชัด
กรดไหลย้อนเรื้อรัง — กรดที่ระคายเคืองหลอดลมทำให้หลอดลมหดตัวเล็กน้อย หายใจไม่อิ่มแบบเบาๆ โดยเฉพาะหลังกินอาหารหรือตอนนอนราบ มักถูกเข้าใจผิดว่าเป็นหอบหืด แต่ไม่มีเสียงหวีดและไม่ตอบสนองต่อยาพ่น
สรุป
แต่ละโรคที่ทำให้หายใจไม่อิ่มมีกลไกที่แตกต่างกันชัดเจน โรคปอดขัดขวางการแลกเปลี่ยนก๊าซโดยตรง โรคหัวใจทำให้ของเหลวคั่งในปอด โลหิตจางลดความสามารถในการขนส่งออกซิเจน ส่วนความวิตกกังวลทำให้หายใจผิดจังหวะจนวนซ้ำ การรู้จักกลไกและรูปแบบอาการเฉพาะของแต่ละโรคช่วยให้ประเมินตัวเองได้แม่นยำขึ้นและตัดสินใจพบแพทย์ได้ถูกจังหวะ
FAQ — คำถามที่พบบ่อย
Q: หายใจไม่อิ่มจากโลหิตจางต่างจากโรคปอดยังไง?
A: โลหิตจางไม่มีเสียงหวีดและไม่มีอาการทางปอด แต่มาพร้อมซีด อ่อนเพลีย และเวียนหัวเมื่อลุกเร็ว ตรวจเลือดจะพบฮีโมโกลบินต่ำ
Q: หอบหืดกับโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังต่างกันยังไง?
A: หอบหืดอาการเกิดเป็นช่วงๆ และดีขึ้นเมื่อใช้ยาพ่น ส่วนโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังเสียหายถาวร อาการค่อยๆ แย่ลงตลอดเวลาและไม่หายเป็นปกติ
Q: ทำไมหายใจไม่อิ่มจากความเครียดถึงหายได้ด้วยการหายใจช้าๆ?
A: เพราะสาเหตุคือคาร์บอนไดออกไซด์ต่ำจากหายใจเร็วเกินไป การหายใจช้าๆ ทำให้คาร์บอนไดออกไซด์กลับสู่ระดับปกติและอาการหายไปเอง
Q: ยาอะไรที่อาจทำให้หายใจไม่อิ่มเป็นผลข้างเคียง?
A: ยากลุ่มที่ปิดกั้นการทำงานของหัวใจ ยาแก้ปวดอักเสบในคนที่แพ้ และยารักษาโรคหัวใจบางชนิด ถ้าสงสัยควรปรึกษาแพทย์ก่อนหยุดยาเอง
References / แหล่งข้อมูล
- ราชวิทยาลัยอายุรแพทย์แห่งประเทศไทย. แนวทางเวชปฏิบัติโรคระบบทางเดินหายใจและโรคหัวใจ.
- กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือการดูแลสุขภาพเบื้องต้น.
- Mayo Clinic. Shortness of Breath — Causes & Diagnosis.
- European Respiratory Society. Dyspnea Assessment Guidelines 2022.
