เมื่อแพทย์บอกว่าเป็นไขมันพอกตับ คำถามแรกที่หลายคนอยากรู้คือ "รุนแรงแค่ไหน?" และ "ยังรักษาหายได้มั้ย?" การเข้าใจระดับความรุนแรงช่วยให้รู้ว่าตัวเองอยู่ตรงไหนและต้องทำอะไรต่อไป
ทำไมต้องแบ่งระดับ?
ไขมันพอกตับไม่ได้หยุดนิ่ง แต่สามารถพัฒนาต่อได้ถ้าไม่ดูแล และแต่ละระดับมีความสามารถในการฟื้นตัวที่ต่างกันมาก ระดับแรกรักษาหายได้เกือบสมบูรณ์ แต่ระดับสุดท้ายย้อนกลับไม่ได้เลย การรู้ระดับจึงสำคัญมากในการวางแผนการรักษา
ระดับ 1 — ไขมันสะสมแต่ยังไม่อักเสบ
ลักษณะ: ไขมันสะสมในเซลล์ตับน้อยกว่า 33 เปอร์เซ็นต์ของเซลล์ตับทั้งหมด ยังไม่มีการอักเสบและยังไม่มีพังผืด เซลล์ตับยังทำงานได้ปกติเกือบทั้งหมด
อาการ: แทบไม่มีอาการเลย ส่วนใหญ่พบโดยบังเอิญจากการตรวจอัลตราซาวด์ช่องท้องหรือตรวจสุขภาพประจำปี บางคนอาจรู้สึกอ่อนเพลียเล็กน้อยหรือแน่นชายโครงขวาบ้าง แต่ไม่ชัดเจน
ค่าตับ: ค่าเอนไซม์ตับ AST และ ALT อาจปกติหรือสูงเล็กน้อย เพราะยังไม่มีการทำลายเซลล์ตับมาก
การพยากรณ์โรค: ดีมาก ถ้าปรับพฤติกรรมได้ ไขมันในตับลดลงได้ชัดเจนภายใน 3-6 เดือน และอาจกลับสู่ปกติได้ภายใน 1 ปี
เป้าหมายการรักษา: ฟื้นฟูให้กลับสู่ปกติ ทำได้ด้วยการปรับอาหาร ออกกำลังกาย และลดน้ำหนักเพียง 5-7 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว
ระดับ 2 — ไขมันสะสมปานกลาง เริ่มมีการอักเสบ
ลักษณะ: ไขมันสะสมในเซลล์ตับ 33-66 เปอร์เซ็นต์ และเริ่มมีการอักเสบในเซลล์ตับ แต่ยังไม่มีพังผืดสะสม ในระดับนี้ภาวะที่เกิดขึ้นเรียกว่าตับอักเสบจากไขมัน
อาการ: อาจเริ่มรู้สึกอ่อนเพลียชัดขึ้น แน่นหรือหนักบริเวณชายโครงขวา และเบื่ออาหารโดยเฉพาะอาหารมัน บางคนยังไม่มีอาการแม้จะอยู่ระดับนี้
ค่าตับ: AST และ ALT มักสูงกว่าปกติ บ่งชี้ว่าเซลล์ตับกำลังถูกทำลาย แพทย์อาจตรวจเพิ่มเติมเพื่อประเมินความรุนแรง
การพยากรณ์โรค: ยังดีถ้าเริ่มรักษาเร็ว แต่ถ้าปล่อยทิ้งไว้การอักเสบเรื้อรังจะนำไปสู่การสะสมพังผืดในระยะต่อไป
เป้าหมายการรักษา: หยุดการอักเสบและลดไขมัน ต้องลดน้ำหนัก 7-10 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว ควบคู่กับการออกกำลังกายสม่ำเสมอ และอาจต้องรักษาโรคประจำตัวร่วมด้วย
ระดับ 3 — ไขมันสะสมมาก เริ่มเกิดพังผืด
ลักษณะ: ไขมันสะสมมากกว่า 66 เปอร์เซ็นต์ของเซลล์ตับ การอักเสบเรื้อรังทำให้เริ่มเกิดพังผืดในตับ เซลล์ตับที่ถูกทำลายเริ่มถูกแทนที่ด้วยเนื้อเยื่อแผลเป็นที่ทำงานไม่ได้ ระดับนี้เรียกว่าระยะพังผืดในตับ
อาการ: อ่อนเพลียมากขึ้นชัดเจน น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ แน่นท้องด้านขวา และอาจเริ่มมีอาการจากตับทำงานบกพร่อง เช่น คันตามร่างกาย และท้องอืดบ่อย
ค่าตับ: ค่า AST ALT สูงขึ้น และอาจเริ่มมีการเปลี่ยนแปลงของค่าการแข็งตัวของเลือดและโปรตีนในเลือด ซึ่งบ่งชี้ว่าตับเริ่มทำงานได้น้อยลง
การพยากรณ์โรค: ยังมีโอกาสชะลอและปรับปรุงได้ แต่ยากกว่าระดับก่อนมาก พังผืดบางส่วนอาจลดลงได้ถ้าควบคุมปัจจัยกระตุ้นได้ดี แต่ไม่สามารถฟื้นฟูกลับสู่ปกติได้ทั้งหมด
เป้าหมายการรักษา: ชะลอการดำเนินโรคไม่ให้พัฒนาไปสู่ตับแข็ง ต้องปรับพฤติกรรมอย่างจริงจังและต่อเนื่อง ติดตามผลกับแพทย์สม่ำเสมอ และรักษาโรคประจำตัวทุกอย่างให้อยู่ในเกณฑ์ดี
ระดับ 4 — ตับแข็ง ย้อนกลับไม่ได้
ลักษณะ: พังผืดสะสมทั่วตับจนทำลายโครงสร้างถาวร ตับหดเล็กลงและแข็ง เลือดไหลผ่านตับได้ยากมาก ทำให้ความดันในหลอดเลือดดำพอร์ทัลสูงขึ้น ของเสียในเลือดที่ตับไม่สามารถกำจัดได้คั่งค้างในร่างกาย
อาการ: ท้องบวมโตจากของเหลวสะสมในช่องท้อง ขาบวม ตาและผิวหนังเหลือง อาเจียนเป็นเลือดจากเส้นเลือดขอดในหลอดอาหาร สับสนหรือพฤติกรรมเปลี่ยนไป และอ่อนเพลียรุนแรง
การพยากรณ์โรค: ย้อนกลับไม่ได้ พังผืดที่สะสมไปแล้วไม่สามารถสลายกลับเป็นเซลล์ตับปกติได้ และมีความเสี่ยงมะเร็งตับสูงมาก ในกรณีรุนแรงอาจต้องพิจารณาการปลูกถ่ายตับ
เป้าหมายการรักษา: ป้องกันภาวะแทรกซ้อน ชะลอการดำเนินโรค ติดตามมะเร็งตับด้วยอัลตราซาวด์ทุก 6 เดือน และประเมินความเหมาะสมสำหรับการปลูกถ่ายตับ
วิธีตรวจว่าอยู่ระดับไหน
อัลตราซาวด์ช่องท้อง
เป็นการตรวจเบื้องต้นที่ใช้บ่อยที่สุด ราคาไม่แพง ไม่เจ็บปวด และบอกได้ว่ามีไขมันสะสมในตับหรือเปล่า แต่มีข้อจำกัดคือบอกได้แค่ว่ามีไขมันมากหรือน้อย ไม่สามารถแยกแยะได้ชัดเจนว่ามีพังผืดหรืออักเสบระดับไหน
FibroScan
เป็นการตรวจที่ดีกว่าอัลตราซาวด์ในการประเมินความแข็งของตับ ซึ่งสัมพันธ์กับปริมาณพังผืด ใช้คลื่นเสียงความถี่สูงวัดความแข็งของตับโดยไม่ต้องเจาะ ให้ข้อมูลที่แม่นยำกว่ามากในการประเมินว่าพังผืดอยู่ระดับไหน แต่ไม่ใช่ทุกโรงพยาบาลที่มีเครื่องนี้
ค่าเลือดและเอนไซม์ตับ
ค่า AST ALT GGT และ ALP บอกว่าตับกำลังถูกทำลายหรือไม่ แต่ไม่ได้บอกระดับไขมันหรือพังผืดโดยตรง ค่าเหล่านี้มีประโยชน์ในการติดตามการรักษาและเฝ้าระวังการเปลี่ยนแปลง
การตัดชิ้นเนื้อตับ
เป็นการตรวจที่แม่นยำที่สุด สามารถบอกได้ทั้งปริมาณไขมัน ระดับการอักเสบ และปริมาณพังผืดในตับอย่างละเอียด แต่เป็นหัตถการที่รุกล้ำร่างกาย มีความเสี่ยงจากการเจาะ และมีค่าใช้จ่ายสูง แพทย์มักพิจารณาทำเฉพาะในกรณีที่จำเป็นจริงๆ
สรุปแต่ละระดับรักษาได้แค่ไหน
ระดับ 1 — ฟื้นฟูกลับสู่ปกติได้ ใช้เวลา 6-12 เดือนถ้าปรับพฤติกรรมได้ดี
ระดับ 2 — ฟื้นฟูได้มากถ้าเริ่มรักษาเร็ว การอักเสบลดลงและไขมันลดลงได้ ใช้เวลา 1-2 ปี
ระดับ 3 — ชะลอได้และปรับปรุงบางส่วนได้ แต่ไม่สามารถฟื้นฟูกลับสมบูรณ์ได้ทั้งหมด ต้องติดตามตลอดชีวิต
ระดับ 4 — ย้อนกลับไม่ได้ รักษาได้แค่ป้องกันภาวะแทรกซ้อนและชะลอการดำเนินโรค
สรุป
ระดับของไขมันพอกตับบอกทั้งความรุนแรงและโอกาสในการฟื้นตัว ระดับ 1 และ 2 รักษาได้ดีมากถ้าปรับพฤติกรรมอย่างจริงจัง ระดับ 3 ยังมีโอกาสชะลอได้ แต่ระดับ 4 ย้อนกลับไม่ได้แล้ว การตรวจสุขภาพสม่ำเสมอและรู้ตัวเร็วจึงสำคัญมาก อย่ารอให้มีอาการก่อนค่อยตรวจ เพราะกว่าจะรู้สึกผิดปกติ โรคอาจพัฒนาไปหลายระดับแล้ว
FAQ — คำถามที่พบบ่อย
Q: ไขมันพอกตับระดับ 1 อันตรายมั้ย?
A: ยังไม่อันตรายมาก แต่ต้องปรับพฤติกรรมทันที เพราะถ้าปล่อยทิ้งไว้จะพัฒนาไปสู่ระดับที่รุนแรงขึ้นได้
Q: ไขมันพอกตับระดับ 3 รักษาหายได้มั้ย?
A: ฟื้นฟูกลับสมบูรณ์ไม่ได้ แต่ยังชะลอและปรับปรุงบางส่วนได้ถ้าปรับพฤติกรรมและรักษาโรคประจำตัวอย่างจริงจัง
Q: ตรวจไขมันพอกตับด้วยอะไรได้บ้าง?
A: เริ่มจากอัลตราซาวด์ช่องท้องและเจาะเลือดตรวจค่าตับ ถ้าต้องการรายละเอียดมากขึ้นแพทย์อาจแนะนำ FibroScan หรือตัดชิ้นเนื้อตับ
Q: ไขมันพอกตับระดับ 2 ต้องกินยามั้ย?
A: ปัจจุบันยังไม่มียาจำเพาะสำหรับไขมันพอกตับ การรักษาหลักคือปรับพฤติกรรม ลดน้ำหนัก และรักษาโรคประจำตัว แต่แพทย์อาจให้ยาช่วยตามอาการ
References / แหล่งอ้างอิง
- ราชวิทยาลัยอายุรแพทย์แห่งประเทศไทย. แนวทางเวชปฏิบัติโรคไขมันพอกตับ.
- American Association for the Study of Liver Diseases. NAFLD Staging Guidelines 2023.
- European Association for the Study of the Liver. EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines 2021.
- กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือการดูแลผู้ป่วยโรคตับ.
