ความรู้สึกหน้ามืดจะเป็นลมเกิดขึ้นได้กับทุกคน บางครั้งเป็นแค่ชั่วขณะแล้วหาย แต่บางครั้งเป็นสัญญาณเตือนที่ต้องรับมืออย่างถูกต้องก่อนที่จะหมดสติจริงๆ การรู้วิธีรับมือที่ถูกต้องตั้งแต่แรกช่วยป้องกันการบาดเจ็บและลดความเสี่ยงได้มากครับ
ภาวะก่อนเป็นลมคืออะไร?
ภาวะก่อนเป็นลม คือช่วงเวลาที่ร่างกายกำลังบอกว่าสมองได้รับเลือดไม่เพียงพอและกำลังจะหมดสติ อาการที่มักเกิดขึ้นในช่วงนี้ได้แก่ หน้ามืดตาพร่า คลื่นไส้ฉับพลัน เหงื่อออกเย็น หูอื้อหรือได้ยินเสียงเบาลง ขาอ่อนแรงจนเกือบทรงตัวไม่ได้ และรู้สึกว่าจะหมดสติในไม่กี่วินาที
ช่วงเวลานี้สำคัญมากเพราะถ้าทำถูกต้องจะหยุดไม่ให้หมดสติจริงๆ ได้ แต่ถ้าทำผิดหรือไม่ทำอะไรเลย อาจล้มหมดสติและได้รับบาดเจ็บจากการล้มได้
สาเหตุที่ทำให้หน้ามืดจะเป็นลม
ความดันตกเฉียบพลันเมื่อลุกยืน
นี่คือสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดครับ เมื่อลุกยืนเร็วๆ เลือดประมาณ 300-800 มิลลิลิตรตกลงสู่ขาและหลอดเลือดในช่องท้องชั่วขณะเพราะแรงโน้มถ่วง ในคนปกติหัวใจและหลอดเลือดจะปรับตัวได้ภายใน 1-2 วินาที แต่ในบางคนระบบปรับตัวช้า ทำให้ความดันในสมองต่ำลงชั่วขณะและเกิดหน้ามืด
กลุ่มที่เสี่ยงมากได้แก่ ผู้สูงอายุที่ระบบปรับตัวเสื่อมลง ผู้ที่นอนนิ่งนานแล้วลุกขึ้นฉับพลัน ผู้ที่กินยาลดความดันหรือยาขับปัสสาวะ และผู้ที่ขาดน้ำ
ภาวะขาดน้ำ
เมื่อร่างกายขาดน้ำ ปริมาตรเลือดในหลอดเลือดลดลง หัวใจสูบฉีดเลือดได้น้อยลงในแต่ละครั้ง ความดันโลหิตต่ำลง และสมองได้รับเลือดไม่เพียงพอ ทำให้หน้ามืดและเวียนหัว
สัญญาณที่บ่งชี้ว่าขาดน้ำ ได้แก่ ปากแห้ง ปัสสาวะสีเหลืองเข้ม ปวดหัว และอ่อนเพลียผิดปกติ มักเกิดในวันที่อากาศร้อนจัด ออกกำลังกายหนัก หรือท้องเสียอาเจียนมาก
ความดันโลหิตต่ำจากสาเหตุอื่น
นอกจากการลุกเร็ว ความดันโลหิตต่ำยังเกิดได้จากการยืนนิ่งนานในที่อากาศร้อน อาหารมื้อใหญ่ที่ทำให้เลือดไปรวมที่กระเพาะอาหาร ความเครียดหรืออารมณ์รุนแรง เช่น เห็นเลือดหรือเข็มฉีดยาแล้วเป็นลม ซึ่งเกิดจากระบบประสาทอัตโนมัติตอบสนองเกินไป
น้ำตาลในเลือดต่ำ
สมองใช้น้ำตาลเป็นเชื้อเพลิงหลัก เมื่อน้ำตาลต่ำมากๆ สมองทำงานผิดปกติ ทำให้หน้ามืด มือสั่น เหงื่อออก และใจสั่น มักเกิดในผู้ป่วยเบาหวานที่ฉีดอินซูลินหรือกินยาเกินขนาด หรือในคนที่อดอาหารนานเกินไป
วิธีรับมือทันทีเมื่อรู้สึกหน้ามืดจะเป็นลม
ขั้นที่ 1 — นั่งหรือนอนทันที
นี่คือสิ่งสำคัญที่สุดครับ ทันทีที่รู้สึกหน้ามืด ให้นั่งลงกับพื้นหรือบนเก้าอี้ทันที อย่ารอว่าจะหายเอง เพราะถ้าหมดสติขณะยืนอยู่จะล้มและได้รับบาดเจ็บจากการล้มได้
ถ้าไม่มีเวลานั่ง ให้นอนราบลงกับพื้นทันที การนอนราบทำให้หัวใจไม่ต้องต่อสู้กับแรงโน้มถ่วงในการสูบเลือดขึ้นไปเลี้ยงสมอง เลือดไหลเวียนไปสมองได้ดีขึ้นเองตามธรรมชาติ
ขั้นที่ 2 — ยกขาสูง
เมื่อนอนราบแล้ว ให้ยกขาทั้งสองข้างขึ้นสูงประมาณ 30-45 องศา วิธีง่ายๆ คือนอนราบแล้วเอาขาพาดบนเก้าอี้หรือวางบนกระเป๋า การยกขาสูงช่วยให้เลือดจากขาไหลกลับเข้าหัวใจและสมองได้เร็วขึ้น ช่วยฟื้นความดันในสมองได้ภายใน 1-2 นาที
ขั้นที่ 3 — หายใจช้าๆ และสม่ำเสมอ
หายใจเข้าช้าๆ ทางจมูกนับ 4 วินาที และออกทางปากนับ 4 วินาที การหายใจช้าๆ ช่วยลดความตื่นตระหนกและทำให้ระบบประสาทสงบลง ซึ่งช่วยให้ความดันโลหิตกลับสู่ปกติได้เร็วขึ้น
ขั้นที่ 4 — ดื่มน้ำถ้าทำได้
ถ้ารู้สึกดีขึ้นพอที่จะดื่มได้ ให้ดื่มน้ำเย็นช้าๆ การเพิ่มปริมาตรเลือดด้วยน้ำช่วยให้ความดันโลหิตกลับมาเร็วขึ้น โดยเฉพาะถ้าสาเหตุมาจากการขาดน้ำ
ขั้นที่ 5 — รอให้หายสนิทก่อนลุก
อย่ารีบลุกขึ้นทันทีที่รู้สึกดีขึ้นเล็กน้อย ควรรอจนอาการหายสนิทอย่างน้อย 5-10 นาทีก่อน เมื่อจะลุกให้ค่อยๆ ลุกนั่งก่อน รออีก 1-2 นาที แล้วค่อยลุกยืนช้าๆ
วิธีช่วยคนอื่นที่หน้ามืดจะเป็นลม
ถ้าเห็นคนอื่นมีอาการ ให้ช่วยพยุงนั่งลงหรือนอนราบทันทีก่อนที่จะล้ม ยกขาสูง คลายเสื้อผ้าที่รัดบริเวณคอและหน้าอก พัดหรือเปิดแอร์ให้อากาศถ่ายเท และอยู่เฝ้าดูอาการจนกว่าจะดีขึ้นสนิท
ห้ามให้กินหรือดื่มอะไรในขณะที่ยังไม่รู้สึกตัวดีเพราะอาจสำลักได้ และห้ามพยุงให้นั่งโดยให้หัวอยู่ระหว่างเข่าถ้าคนนั้นรู้สึกจะหมดสติ เพราะอาจทำให้ล้มได้
วิธีป้องกันไม่ให้หน้ามืดเป็นประจำ
ลุกช้าๆ เสมอ — เมื่อจะลุกจากท่านอนหรือนั่ง ให้นั่งอยู่ขอบเตียงก่อน 30 วินาที แล้วค่อยลุกยืนช้าๆ ให้ร่างกายมีเวลาปรับความดัน
ดื่มน้ำให้เพียงพอ — อย่างน้อยวันละ 2-2.5 ลิตรในวันปกติ และมากขึ้นในวันที่ออกกำลังกายหรืออากาศร้อน
หลีกเลี่ยงการยืนนิ่งนานในที่ร้อน — ถ้าต้องยืนนานให้ขยับขาหรือเดินเล็กน้อยเป็นระยะ เพื่อช่วยให้กล้ามเนื้อขาบีบเลือดกลับสู่หัวใจ
กินอาหารสม่ำเสมอ — อย่าอดอาหารนานเกินไป โดยเฉพาะในผู้ป่วยเบาหวานที่เสี่ยงน้ำตาลต่ำ
สัญญาณอันตรายที่ต้องโทร 1669 ทันที
อาการเหล่านี้ไม่ใช่แค่หน้ามืดธรรมดา แต่เป็นสัญญาณของภาวะฉุกเฉินที่ต้องการการรักษาเร่งด่วน
หมดสติโดยไม่ฟื้น — ถ้าหมดสติแล้วไม่ฟื้นภายใน 1-2 นาที หรือฟื้นแล้วสับสนมากผิดปกติ ต้องโทร 1669 ทันที
เจ็บหน้าอกร่วมด้วย — หน้ามืดที่มาพร้อมเจ็บหน้าอกอาจเป็นสัญญาณของหัวใจวายหรือหัวใจเต้นผิดจังหวะรุนแรง
ชีพจรผิดปกติ — หัวใจเต้นเร็วมากหรือช้ามากผิดปกติ เต้นไม่สม่ำเสมอ หรือรู้สึกหัวใจหยุดเต้นชั่วขณะร่วมกับหน้ามืด
อาการทางระบบประสาท — หน้ามืดพร้อมแขนขาอ่อนแรงข้างเดียว พูดไม่ชัด หรือปากเบี้ยว อาจเป็นสัญญาณของโรคหลอดเลือดสมอง
เกิดบ่อยโดยไม่ทราบสาเหตุ — ถ้าหน้ามืดจะเป็นลมเกิดซ้ำๆ มากกว่า 2-3 ครั้งต่อสัปดาห์โดยไม่มีสาเหตุชัดเจน ควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุโดยเร็ว
สรุป
เมื่อรู้สึกหน้ามืดจะเป็นลม สิ่งสำคัญที่สุดคือนั่งหรือนอนลงทันทีก่อนที่จะล้ม ยกขาสูง หายใจช้าๆ และดื่มน้ำเมื่อทำได้ สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือความดันตกเมื่อลุกเร็วและการขาดน้ำ ซึ่งป้องกันได้ด้วยการลุกช้าๆ และดื่มน้ำให้เพียงพอ แต่ถ้ามีอาการที่ผิดปกติ เช่น เจ็บหน้าอก หมดสติไม่ฟื้น หรือมีอาการทางระบบประสาทร่วมด้วย ต้องโทร 1669 ทันทีครับ
FAQ — คำถามที่พบบ่อย
Q: หน้ามืดจะเป็นลมควรทำอะไรก่อน?
A: นั่งหรือนอนลงทันที อย่ารอว่าจะหายเอง แล้วยกขาสูงเพื่อให้เลือดไหลกลับสู่สมองเร็วขึ้น
Q: ยกขาสูงตอนหน้ามืดช่วยได้จริงมั้ย?
A: ช่วยได้จริง การยกขาสูงทำให้เลือดในขาไหลกลับเข้าหัวใจและสมองได้เร็วขึ้น ช่วยฟื้นความดันในสมองได้ภายใน 1-2 นาที
Q: หน้ามืดบ่อยๆ อันตรายมั้ย?
A: ถ้าเกิดบ่อยโดยไม่ทราบสาเหตุควรพบแพทย์ อาจเกิดจากความดันต่ำเรื้อรัง หัวใจเต้นผิดจังหวะ หรือสาเหตุอื่นที่ต้องได้รับการตรวจ
Q: หน้ามืดแบบไหนต้องโทร 1669?
A: ถ้ามาพร้อมเจ็บหน้าอก หมดสติไม่ฟื้น ชีพจรผิดปกติ หรือแขนขาอ่อนแรง ต้องโทร 1669 ทันที
References / แหล่งอ้างอิง
- ราชวิทยาลัยอายุรแพทย์แห่งประเทศไทย. แนวทางเวชปฏิบัติภาวะหมดสติและหน้ามืด.
- กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือการปฐมพยาบาลเบื้องต้น.
- Mayo Clinic. Fainting — First Aid & Prevention.
- European Heart Journal. Syncope Guidelines 2018.
