ท้องผูกเรื้อรัง เกิดจากอะไร? เมื่อไหร่ที่ต้องพบแพทย์
สรุปสั้น ๆ
ท้องผูกเรื้อรังเป็นนานกว่า 3 เดือน อาจเกิดจากไทรอยด์ต่ำ เบาหวาน พาร์กินสัน หรือกล้ามเนื้อพื้นอุ้งเชิงกรานผิดปกติ ตรวจวินิจฉัยด้วยเลือด กล้องลำไส้ รักษาด้วยยา กายภาพบำบัด


ท้องผูกเรื้อรังเป็นนานกว่า 3 เดือน อาจเกิดจากไทรอยด์ต่ำ เบาหวาน พาร์กินสัน หรือกล้ามเนื้อพื้นอุ้งเชิงกรานผิดปกติ ตรวจวินิจฉัยด้วยเลือด กล้องลำไส้ รักษาด้วยยา กายภาพบำบัด

ท้องผูกเป็นปัญหาที่หลายคนเคยเจอ แต่ถ้าเป็นมานานเกิน 3 เดือนขึ้นไป และรักษาด้วยวิธีปกติแล้วไม่ดีขึ้น นั่นคือสัญญาณว่าอาจไม่ใช่แค่เรื่องของพฤติกรรมการกินหรือการขาดน้ำอีกต่อไป แต่อาจเป็นผลมาจากโรคประจำตัวที่ซ่อนอยู่ หรือความผิดปกติของระบบทางเดินอาหารที่ต้องได้รับการตรวจวินิจฉัยอย่างถูกต้อง
บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจว่าท้องผูกเรื้อรังคืออะไร มีสาเหตุลึกๆ อะไรบ้าง แตกต่างจาก Functional constipation อย่างไร มีความเสี่ยงอะไรที่ตามมา และควรพบแพทย์เมื่อไหร่
ท้องผูกเรื้อรัง (Chronic constipation) หมายถึงภาวะที่มีอาการถ่ายยาก ถ่ายไม่สุด หรือถ่ายน้อยกว่าปกติ โดยอาการดังกล่าวเกิดขึ้นติดต่อกันนานกว่า 3 เดือน และไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยการปรับพฤติกรรมทั่วไป เช่น การเพิ่มเส้นใยในอาหารหรือการดื่มน้ำมากขึ้น
อ่านเพิ่มเติม: ท้องผูกเรื้อรังเกณฑ์วินิจฉัยตาม Rome IV Criteria จะพิจารณาจากอาการอย่างน้อย 2 ข้อต่อไปนี้ ที่เกิดขึ้นมากกว่า 25% ของการถ่ายอุจจาระ:
อาการเหล่านี้ไม่ใช่แค่เรื่องรบกวน แต่ยังส่งผลต่อคุณภาพชีวิตในด้านการทำงาน การนอนหลับ และสุขภาพจิต
การแบ่งประเภทของท้องผูกเรื้อรังช่วยให้แพทย์เลือกแนวทางรักษาได้ตรงจุด ซึ่งแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มหลัก:
เป็นท้องผูกที่ไม่พบสาเหตุทางกายภาพหรือโรคประจำตัวที่ชัดเจน มักเกิดจาก:
กลุ่มนี้มักมีพฤติกรรมที่เอื้อต่อการเกิดปัญหา เช่น กลั้นถ่ายบ่อย ขาดการออกกำลังกาย หรือความเครียดเรื้อรัง
เป็นท้องผูกที่เกิดจากโรคหรือภาวะอื่นๆ ที่ส่งผลต่อระบบขับถ่าย เช่น:
การแยกแยะว่าเป็น Functional หรือ Secondary จะช่วยให้การรักษาได้ผลดีขึ้น เพราะหากเป็น Secondary แพทย์จะต้องรักษาโรคต้นเหตุควบคู่ไปด้วย
หลายคนคิดว่าท้องผูกเกิดจากกินผักน้อย ดื่มน้ำน้อย หรือนั่งนิ่งมากเกินไป ซึ่งเป็นความจริงในระดับหนึ่ง แต่หากปรับพฤติกรรมแล้วไม่ดีขึ้น อาจมีสาเหตุที่ลึกกว่านั้น:
ฮอร์โมนไทรอยด์มีบทบาทสำคัญในการควบคุมอัตราการเผาผลาญและการเคลื่อนไหวของลำไส้ เมื่อระดับฮอร์โมนต่ำเกินไป ทุกอย่างในร่างกายจะทำงานช้าลง รวมถึงระบบขับถ่าย อาการอื่นๆ ที่พบร่วมกัน เช่น อ่อนเพลีย ผมร่วง น้ำหนักขึ้น ผิวแห้ง และหนาวง่าย
ในผู้ป่วยเบาหวานที่ควบคุมน้ำตาลไม่ดีนานๆ อาจเกิด diabetic neuropathy ซึ่งทำลายเส้นประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของลำไส้ ส่งผลให้ลำไส้เคลื่อนไหวช้าหรือไม่สม่ำเสมอ
โรคพาร์กินสันก็เป็นอีกโรคหนึ่งที่ส่งผลต่อระบบประสาทอัตโนมัติ ทำให้ลำไส้ทำงานผิดปกติ บางครั้งอาการท้องผูกอาจเกิดก่อนอาการสั่นของมือหลายปี
หากมีก้อนเนื้องอก พังผืด (adhesion) จากการผ่าตัดครั้งก่อน หรือลำไส้บิดงอผิดปกติ อาจทำให้อุจจาระไหลผ่านได้ยาก อาการมักจะรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ และมีอาการปวดท้อง ท้องอืด หรือคลื่นไส้อาเจียนร่วมด้วย
ยาบางกลุ่มมีผลยับยั้งการเคลื่อนไหวของลำไส้โดยตรง เช่น:
หากเริ่มมีอาการท้องผูกหลังเริ่มใช้ยาใหม่ ควรแจ้งแพทย์เพื่อพิจารณาเปลี่ยนยาหรือปรับขนาด
การปล่อยให้ท้องผูกเป็นไปนานๆ โดยไม่ได้รับการรักษาอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนหลายอย่าง:
การเบ่งแรงบ่อยๆ ทำให้เส้นเลือดบริเวณทวารหนักขยายตัวและบวม ก่อให้เกิดเลือดออกตอนถ่ายอุจจาระ คัน หรือปวดร้าว
อุจจาระแข็งมากอาจทำให้เยื่อบุบริเวณทวารหนักฉีกขาด ก่อให้เกิดแผลเล็กๆ ที่ทำให้เจ็บปวดรุนแรงขณะถ่าย และอาจมีเลือดออกเล็กน้อย
หากเบ่งแรงมากเป็นประจำ กล้ามเนื้อและเนื้อเยื่อพยุงบริเวณทวารหนักอาจอ่อนแรงลง จนทำให้ลำไส้ส่วนปลายยื่นออกมานอกทวาร
อุจจาระสะสมแข็งตัวในลำไส้จนกลายเป็นก้อนใหญ่ที่ขับออกไม่ได้ อาจทำให้เกิดอาการปวดท้องรุนแรง ถ่ายไม่ออก และอาจมีของเหลวรั่วซึมออกมารอบๆ ก้อนอุจจาระ ซึ่งบางครั้งทำให้เข้าใจผิดคิดว่าเป็นท้องเสีย
ในกรณีที่รุนแรงมาก อุจจาระที่แข็งและคั่งอยู่นานอาจทำให้ลำไส้ใหญ่พองขยายตัวมากเกินไปจนไม่สามารถบีบตัวได้อีกต่อไป (megacolon) หรือเกิดการอุดตันสมบูรณ์ ต้องเข้ารับการผ่าตัดฉุกเฉิน
แม้ว่าการศึกษาจะยังไม่สรุปชัดเจนว่าท้องผูกเพิ่มความเสี่ยงของมะเร็งลำไส้โดยตรงหรือไม่ แต่หากท้องผูกเกิดจากก้อนเนื้อในลำไส้หรือมีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งลำไส้ การตรวจคัดกรองจะช่วยให้พบความผิดปกติได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น
เมื่อมีอาการท้องผูกมานานกว่า 3 เดือน และไม่ดีขึ้นแม้จะปรับพฤติกรรมแล้ว แพทย์จะทำการตรวจเพื่อหาสาเหตุที่แท้จริง ซึ่งอาจรวมถึง:
แพทย์จะถามเกี่ยวกับความถี่ในการถ่าย ลักษณะของอุจจาระ ประวัติการใช้ยา โรคประจำตัว อาการอื่นๆ ที่มีร่วม และตรวจหน้าท้องและทวารหนักเพื่อดูสัญญาณผิดปกติ
ใช้ตรวจหาภาวะโรคที่อาจเป็นสาเหตุ เช่น:
เป็นการตรวจมาตรฐานทองคำสำหรับผู้ที่มีอาการท้องผูกเรื้อรังโดยเฉพาะในผู้ที่มีอายุตั้งแต่ 45 ปีขึ้นไป หรือมีอาการเตือนอันตราย เช่น มีเลือดในอุจจาระ น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ หรือมีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งลำไส้
การตรวจนี้สามารถดูผนังลำไส้ใหญ่ตลอดทั้งเส้น ตรวจหาก้อนเนื้อ พังผืด การอักเสบ หรือความผิดปกติอื่นๆ ที่อาจเป็นสาเหตุของท้องผูก
หากจำเป็น แพทย์อาจสั่งตรวจเพิ่มเติมเพื่อประเมินการทำงานของกล้ามเนื้อลำไส้และทวารหนัก:
การรักษาจะขึ้นอยู่กับสาเหตุที่พบ และอาจใช้วิธีการหลายอย่างร่วมกัน:
หากพบว่าเป็น Secondary constipation จะต้องรักษาโรคประจำตัวควบคู่ไปด้วย เช่น:
มีหลายประเภทที่แพทย์อาจพิจารณาใช้:
ยาแต่ละชนิดมีข้อบ่งใช้และผลข้างเคียงแตกต่างกัน ต้องใช้ภายใต้คำแนะนำของแพทย์
อ่านเพิ่มเติม: ยาแต่ละชนิดในกรณีที่มีความผิดปกติของกล้ามเนื้อพื้นอุ้งเชิงกราน (dyssynergic defecation) นักกายภาพบำบัดสามารถสอนเทคนิคการคลายกล้ามเนื้อและท่าทางที่ช่วยให้ถ่ายง่ายขึ้น
เป็นการฝึกให้ผู้ป่วยเรียนรู้การควบคุมกล้ามเนื้อทวารหนักและพื้นอุ้งเชิงกรานด้วยการใช้เครื่องมือวัดความดันและให้ข้อมูลป้อนกลับแบบทันที การศึกษาพบว่า Biofeedback มีประสิทธิภาพสูงในผู้ป่วยที่มีปัญหาการประสานงานของกล้ามเนื้อ
ใช้เฉพาะกรณีที่รุนแรงและไม่ตอบสนองต่อการรักษาด้วยวิธีอื่น เช่น:
ท้องผูกทั่วไปสามารถดูแลเองได้ด้วยการปรับพฤติกรรม แต่ควรพบแพทย์ทันทีหากมีอาการต่อไปนี้:
อาการเหล่านี้อาจบ่งชี้ถึงภาวะร้ายแรงที่ต้องได้รับการรักษาอย่างเร่งด่วน
ท้องผูกเรื้อรังไม่ใช่แค่เรื่องของการกินผักน้อยหรือดื่มน้ำน้อย หากอาการเกิดขึ้นนานกว่า 3 เดือนและไม่ดีขึ้นแม้จะปรับพฤติกรรมแล้ว อาจเป็นสัญญาณของโรคประจำตัว เช่น ไทรอยด์ต่ำ เบาหวาน หรือความผิดปกติของกล้ามเนื้อพื้นอุ้งเชิงกราน
การรักษาที่ได้ผลต้องเริ่มจากการหาสาเหตุที่แท้จริงผ่านการตรวจวินิจฉัยที่เหมาะสม เช่น การตรวจเลือด Colonoscopy หรือการทดสอบการทำงานของกล้ามเนื้อทวารหนัก จากนั้นจึงเลือกใช้การรักษาแบบหลากหลายวิธีร่วมกัน ไม่ว่าจะเป็นการรักษาโรคต้นเหตุ การใช้ยาระบาย การฝึกกายภาพบำบัด หรือ Biofeedback ตามความเหมาะสม
หากมีอาการเตือนอันตราย เช่น มีเลือดในอุจจาระ น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ หรือปวดท้องรุนแรง ควรรีบพบแพทย์เพื่อรับการตรวจและรักษาโดยเร็ว
Q: ท้องผูกเรื้อรังคืออะไร?
A: ท้องผูกเรื้อรังคือภาวะที่มีอาการถ่ายยาก ถ่ายไม่สุด หรือถ่ายน้อยกว่าปกติเกิดขึ้นติดต่อกันนานกว่า 3 เดือน โดยไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยการปรับพฤติกรรมทั่วไป เช่น การเพิ่มเส้นใยหรือดื่มน้ำมากขึ้น
Q: Functional constipation กับ Secondary constipation ต่างกันอย่างไร?
A: Functional constipation คือท้องผูกที่ไม่พบสาเหตุทางกายภาพหรือโรคประจำตัวที่ชัดเจน มักเกิดจากการทำงานของกล้ามเนื้อลำไส้หรือพื้นอุ้งเชิงกรานผิดปกติ ส่วน Secondary constipation คือท้องผูกที่เกิดจากโรคอื่นๆ เช่น ไทรอยด์ต่ำ เบาหวาน พาร์กินสัน หรือผลข้างเคียงจากยา
Q: สาเหตุของท้องผูกเรื้อรังนอกเหนือจากพฤติกรรมมีอะไรบ้าง?
A: สาเหตุลึกๆ ได้แก่ โรคต่อมไทรอยด์ทำงานต่ำ โรคเบาหวานที่ทำลายเส้นประสาท โรคพาร์กินสัน ความผิดปกติของโครงสร้างลำไส้ เช่น ก้อนเนื้อหรือพังผืด และผลข้างเคียงจากยา เช่น ยาแก้ปวดกลุ่ม opioid หรือยาลดกรด
Q: ท้องผูกเรื้อรังมีความเสี่ยงอะไรบ้าง?
A: ความเสี่ยงที่ตามมา ได้แก่ ริดสีดวงทวาร ทวารหนักแยก ลำไส้ตกทวาร อุจจาระคั่ง ลำไส้อุดตัน และอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งลำไส้หากมีปัจจัยเสี่ยงอื่นๆ ร่วมด้วย
Q: แพทย์ใช้วิธีอะไรในการตรวจวินิจฉัยท้องผูกเรื้อรัง?
A: แพทย์จะเริ่มจากการซักประวัติและตรวจร่างกาย ตามด้วยการตรวจเลือดเพื่อหาโรคประจำตัว เช่น ตรวจ TSH สำหรับไทรอยด์และ HbA1c สำหรับเบาหวาน การตรวจกล้องส่องลำไส้ใหญ่เพื่อดูผนังลำไส้และหาก้อนเนื้อ และการทดสอบพิเศษเพื่อประเมินการทำงานของกล้ามเนื้อทวารหนักและพื้นอุ้งเชิงกราน
Q: ท้องผูกเรื้อรังรักษาอย่างไร?
A: การรักษาประกอบด้วยหลายแนวทาง เริ่มจากการรักษาโรคต้นเหตุหากเป็น Secondary constipation ใช้ยาระบายตามความเหมาะสม เช่น ยาดึงน้ำเข้าลำไส้หรือยากระตุ้นลำไส้ ฝึกกายภาพบำบัดสำหรับกล้ามเนื้อพื้นอุ้งเชิงกราน และใช้ Biofeedback therapy เพื่อฝึกการประสานงานของกล้ามเนื้อ ส่วนการผ่าตัดใช้เฉพาะกรณีรุนแรงที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาอื่น
Q: เมื่อไหร่ที่ต้องพบแพทย์?
A: ควรพบแพทย์หากท้องผูกมานานกว่า 3 เดือนและไม่ดีขึ้นแม้ปรับพฤติกรรม มีเลือดในอุจจาระ น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ ปวดท้องรุนแรง อายุตั้งแต่ 45 ปีขึ้นไปและยังไม่เคยตรวจกล้องส่องลำไส้ใหญ่ หรือมีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งลำไส้
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปเพื่อการศึกษา ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือคำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล หากมีอาการผิดปกติหรือมีโรคประจำตัว ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนปรับการรักษา
เขียนและเรียบเรียงโดย Healthntier จากงานวิจัยที่ตีพิมพ์และข้อมูลของหน่วยงานสาธารณสุข (อ้างอิง 6 แหล่ง ท้ายบทความ) บทความได้รับการทบทวนเมื่อมีหลักฐานใหม่ หรืออย่างน้อยทุก 12 เดือน หากพบข้อมูลคลาดเคลื่อน แจ้งทีมงาน ได้ · นโยบายบรรณาธิการ

