ท้องผูกเป็นปัญหาที่หลายคนเคยเจอ แต่ถ้าเป็นมานานเกิน 3 เดือนขึ้นไป และรักษาด้วยวิธีปกติแล้วไม่ดีขึ้น นั่นคือสัญญาณว่าอาจไม่ใช่แค่เรื่องของพฤติกรรมการกินหรือการขาดน้ำอีกต่อไป แต่อาจเป็นผลมาจากโรคประจำตัวที่ซ่อนอยู่ หรือความผิดปกติของระบบทางเดินอาหารที่ต้องได้รับการตรวจวินิจฉัยอย่างถูกต้อง
บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจว่าท้องผูกเรื้อรังคืออะไร มีสาเหตุลึกๆ อะไรบ้าง แตกต่างจาก Functional constipation อย่างไร มีความเสี่ยงอะไรที่ตามมา และควรพบแพทย์เมื่อไหร่
ท้องผูกเรื้อรัง คืออะไร?
ท้องผูกเรื้อรัง (Chronic constipation) หมายถึงภาวะที่มีอาการถ่ายยาก ถ่ายไม่สุด หรือถ่ายน้อยกว่าปกติ โดยอาการดังกล่าวเกิดขึ้นติดต่อกันนานกว่า 3 เดือน และไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยการปรับพฤติกรรมทั่วไป เช่น การเพิ่มเส้นใยในอาหารหรือการดื่มน้ำมากขึ้น
อ่านเพิ่มเติม: ท้องผูกเรื้อรังเกณฑ์วินิจฉัยตาม Rome IV Criteria จะพิจารณาจากอาการอย่างน้อย 2 ข้อต่อไปนี้ ที่เกิดขึ้นมากกว่า 25% ของการถ่ายอุจจาระ:
- ต้องเบ่งแรงมาก
- อุจจาระแข็งหรือเป็นก้อน
- รู้สึกถ่ายไม่สุด
- รู้สึกว่ามีสิ่งกีดขวางทางทวารหนัก
- ต้องใช้มือช่วยกดหรือจัดท่าทางเพื่อช่วยถ่าย
- ถ่ายน้อยกว่า 3 ครั้งต่อสัปดาห์
อาการเหล่านี้ไม่ใช่แค่เรื่องรบกวน แต่ยังส่งผลต่อคุณภาพชีวิตในด้านการทำงาน การนอนหลับ และสุขภาพจิต
Functional constipation กับ Secondary constipation ต่างกันอย่างไร?
การแบ่งประเภทของท้องผูกเรื้อรังช่วยให้แพทย์เลือกแนวทางรักษาได้ตรงจุด ซึ่งแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มหลัก:
Functional constipation
เป็นท้องผูกที่ไม่พบสาเหตุทางกายภาพหรือโรคประจำตัวที่ชัดเจน มักเกิดจาก:
- การทำงานของกล้ามเนื้อลำไส้ช้าลง (slow transit constipation)
- ความผิดปกติของกล้ามเนื้อพื้นอุ้งเชิงกราน ทำให้ขับถ่ายไม่ออก (dyssynergic defecation)
- ลำไส้ไวต่อสิ่งเร้า ชนิดที่มีอาการท้องผูกเป็นหลัก (IBS-C)
กลุ่มนี้มักมีพฤติกรรมที่เอื้อต่อการเกิดปัญหา เช่น กลั้นถ่ายบ่อย ขาดการออกกำลังกาย หรือความเครียดเรื้อรัง
Secondary constipation
เป็นท้องผูกที่เกิดจากโรคหรือภาวะอื่นๆ ที่ส่งผลต่อระบบขับถ่าย เช่น:
- โรคต่อมไทรอยด์ทำงานต่ำ (Hypothyroidism): ฮอร์โมนไทรอยด์ต่ำทำให้การเคลื่อนไหวของลำไส้ช้าลง
- โรคเบาหวาน: น้ำตาลในเลือดสูงเรื้อรังทำลายเส้นประสาทที่ควบคุมลำไส้
- โรคพาร์กินสัน (Parkinson's disease): ระบบประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของลำไส้ถูกรบกวน
- โรคไตเรื้อรัง: สารแคลเซียมและแมกนีเซียมไม่สมดุล ทำให้กล้ามเนื้อลำไส้ทำงานผิดปกติ
- โรคซึมเศร้า: ทั้งจากอาการของโรคและผลข้างเคียงของยาที่ใช้รักษา
- ยาบางชนิด: เช่น ยาแก้ปวดกลุ่ม opioid ยาลดกรด ยารักษาความดันโลหิตสูง ยาต้านฮิสตามีน
การแยกแยะว่าเป็น Functional หรือ Secondary จะช่วยให้การรักษาได้ผลดีขึ้น เพราะหากเป็น Secondary แพทย์จะต้องรักษาโรคต้นเหตุควบคู่ไปด้วย
สาเหตุลึกๆ ของท้องผูกเรื้อรังที่ไม่ใช่แค่พฤติกรรม
หลายคนคิดว่าท้องผูกเกิดจากกินผักน้อย ดื่มน้ำน้อย หรือนั่งนิ่งมากเกินไป ซึ่งเป็นความจริงในระดับหนึ่ง แต่หากปรับพฤติกรรมแล้วไม่ดีขึ้น อาจมีสาเหตุที่ลึกกว่านั้น:
ความผิดปกติของฮอร์โมน
ฮอร์โมนไทรอยด์มีบทบาทสำคัญในการควบคุมอัตราการเผาผลาญและการเคลื่อนไหวของลำไส้ เมื่อระดับฮอร์โมนต่ำเกินไป ทุกอย่างในร่างกายจะทำงานช้าลง รวมถึงระบบขับถ่าย อาการอื่นๆ ที่พบร่วมกัน เช่น อ่อนเพลีย ผมร่วง น้ำหนักขึ้น ผิวแห้ง และหนาวง่าย
ความเสียหายของเส้นประสาท
ในผู้ป่วยเบาหวานที่ควบคุมน้ำตาลไม่ดีนานๆ อาจเกิด diabetic neuropathy ซึ่งทำลายเส้นประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของลำไส้ ส่งผลให้ลำไส้เคลื่อนไหวช้าหรือไม่สม่ำเสมอ
โรคพาร์กินสันก็เป็นอีกโรคหนึ่งที่ส่งผลต่อระบบประสาทอัตโนมัติ ทำให้ลำไส้ทำงานผิดปกติ บางครั้งอาการท้องผูกอาจเกิดก่อนอาการสั่นของมือหลายปี
การอุดตันหรือโครงสร้างผิดปกติของลำไส้
หากมีก้อนเนื้องอก พังผืด (adhesion) จากการผ่าตัดครั้งก่อน หรือลำไส้บิดงอผิดปกติ อาจทำให้อุจจาระไหลผ่านได้ยาก อาการมักจะรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ และมีอาการปวดท้อง ท้องอืด หรือคลื่นไส้อาเจียนร่วมด้วย
ผลข้างเคียงจากยา
ยาบางกลุ่มมีผลยับยั้งการเคลื่อนไหวของลำไส้โดยตรง เช่น:
- ยาแก้ปวดกลุ่ม opioid (เช่น morphine, oxycodone)
- ยาต้านอาการซึมเศร้า (Tricyclic antidepressants)
- ยาลดกรดบางชนิดที่มีส่วนผสมของเกลือแคลเซียมหรืออะลูมิเนียม
- ยาขับปัสสาวะบางชนิด
หากเริ่มมีอาการท้องผูกหลังเริ่มใช้ยาใหม่ ควรแจ้งแพทย์เพื่อพิจารณาเปลี่ยนยาหรือปรับขนาด
ความเสี่ยงที่ตามมาจากท้องผูกเรื้อรัง
การปล่อยให้ท้องผูกเป็นไปนานๆ โดยไม่ได้รับการรักษาอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนหลายอย่าง:
ริดสีดวงทวาร (Hemorrhoids)
การเบ่งแรงบ่อยๆ ทำให้เส้นเลือดบริเวณทวารหนักขยายตัวและบวม ก่อให้เกิดเลือดออกตอนถ่ายอุจจาระ คัน หรือปวดร้าว
ทวารหนักแยก (Anal fissure)
อุจจาระแข็งมากอาจทำให้เยื่อบุบริเวณทวารหนักฉีกขาด ก่อให้เกิดแผลเล็กๆ ที่ทำให้เจ็บปวดรุนแรงขณะถ่าย และอาจมีเลือดออกเล็กน้อย
ลำไส้ตกทวาร (Rectal prolapse)
หากเบ่งแรงมากเป็นประจำ กล้ามเนื้อและเนื้อเยื่อพยุงบริเวณทวารหนักอาจอ่อนแรงลง จนทำให้ลำไส้ส่วนปลายยื่นออกมานอกทวาร
อุจจาระคั่ง (Fecal impaction)
อุจจาระสะสมแข็งตัวในลำไส้จนกลายเป็นก้อนใหญ่ที่ขับออกไม่ได้ อาจทำให้เกิดอาการปวดท้องรุนแรง ถ่ายไม่ออก และอาจมีของเหลวรั่วซึมออกมารอบๆ ก้อนอุจจาระ ซึ่งบางครั้งทำให้เข้าใจผิดคิดว่าเป็นท้องเสีย
ลำไส้อุดตัน
ในกรณีที่รุนแรงมาก อุจจาระที่แข็งและคั่งอยู่นานอาจทำให้ลำไส้ใหญ่พองขยายตัวมากเกินไปจนไม่สามารถบีบตัวได้อีกต่อไป (megacolon) หรือเกิดการอุดตันสมบูรณ์ ต้องเข้ารับการผ่าตัดฉุกเฉิน
ความเสี่ยงต่อมะเร็งลำไส้ใหญ่
แม้ว่าการศึกษาจะยังไม่สรุปชัดเจนว่าท้องผูกเพิ่มความเสี่ยงของมะเร็งลำไส้โดยตรงหรือไม่ แต่หากท้องผูกเกิดจากก้อนเนื้อในลำไส้หรือมีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งลำไส้ การตรวจคัดกรองจะช่วยให้พบความผิดปกติได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น
